अद्यतनसन्दर्भे गुरोः आवश्यकता – आधुनिकजीवने गुरोः महत्त्वम्

अद्यतनसन्दर्भे गुरोः आवश्यकता आधुनिकजीवने गुरोः महत्त्वम्

मानवजीवने गुरोः स्थानम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनकालात् एव भारतीयसंस्कृतौ गुरुः केवलं पाठस्य अध्यापकः न, अपितु ज्ञानस्य, संस्कारस्य, सदाचारस्य जीवनमार्गस्य च प्रदर्शकः मन्यते। यद्यपि अद्य विज्ञानस्य प्रौद्योगिक्याश्च तीव्रः विकासः जातः, तथापि गुरोः आवश्यकता न्यूना न जाता, प्रत्युत अधिका एव अनुभूयते।

अद्य अन्तर्जालस्य माध्यमेन क्षणमात्रेण विशालाः सूचनाः प्राप्तुं शक्यन्ते। कृत्रिमबुद्धिमत्ता अपि अध्ययन-अध्यापनक्षेत्रे नवीनानि साधनानि प्रददाति। किन्तु सूचना एव ज्ञानं न भवति। का सूचना उपयुक्ता, का विश्वसनीया, कथं तस्याः सदुपयोगः करणीयः—एतत् विवेकपूर्वकं ज्ञातुं गुरोः मार्गदर्शनम् आवश्यकम् अस्ति।

गुरुः शिष्यस्य केवलं प्रश्नानाम् उत्तराणि न ददाति, अपितु तं प्रश्नान् प्रष्टुं, चिन्तयितुं, तर्कयितुं, स्वयम् उत्तराणि अन्वेष्टुं च प्रेरयति। उत्तमः गुरुः शिष्यस्य अन्तर्निहितां प्रतिभां परिचिनोति तथा तस्य विकासाय उचितं मार्गं दर्शयति।

अद्यतनजीवने विद्यार्थिनः अनेकैः विकल्पैः सूचनाभिश्च परिवृताः सन्ति। कदाचित् एतेषां कारणेन भ्रमः अपि उत्पद्यते। एतादृशे समये गुरुः योग्यायोग्ययोः विवेकं शिक्षयति। सः शिष्यं लक्ष्यनिर्धारणे, समयस्य सदुपयोगे, अनुशासने तथा कठिनपरिस्थितिषु धैर्यधारणे सहाय्यं करोति।

प्रौद्योगिकी ज्ञानप्राप्तेः उत्कृष्टं साधनं भवितुं शक्नोति, किन्तु सा गुरोः पूर्णं स्थानं ग्रहीतुं न शक्नोति। यन्त्रं सूचनां दातुं शक्नोति, परन्तु अनुभवी गुरुः शिष्यस्य स्वभावं, सामर्थ्यं, दुर्बलतां परिस्थितिं च ज्ञात्वा तदनुकूलं मार्गदर्शनं दातुं शक्नोति। अतः प्रौद्योगिकी गुरोः प्रतिस्पर्धिनी न, अपितु शिक्षणकार्ये सहायिका भवेत्।

गुरोः कार्यं केवलं विद्यालये अथवा महाविद्यालये एव सीमितं नास्ति। माता-पितरौ, अध्यापकाः, आचार्याः तथा जीवनस्य विविधक्षेत्रेषु मार्गदर्शनं कुर्वन्तः अनुभवी जनाः अपि गुरुवत् अस्मान् शिक्षयन्ति। यस्मात् वयं सद्ज्ञानं, सदाचारं जीवनोपयोगिनीं शिक्षां च प्राप्नुमः, तस्य प्रति कृतज्ञता अस्माकं कर्तव्यम्।

गुरोः प्रमुखानि कार्याणि

ज्ञानप्रदानम् — गुरुः विषयस्य सम्यक् ज्ञानं ददाति। मार्गदर्शनम् — उचितमार्गस्य चयनं कर्तुं सहाय्यं करोति। संस्कारनिर्माणम् — सत्यं, अनुशासनं, विनयं कर्तव्यनिष्ठां च शिक्षयति। प्रतिभाविकासः — शिष्यस्य अन्तर्निहितं सामर्थ्यं ज्ञात्वा तस्य विकासं करोति। विवेकजागरणम् — प्राप्तसूचनायाः विचारपूर्वकं मूल्याङ्कनं कर्तुं शिक्षयति।

गुरु-शिष्यसम्बन्धः

गुरु-शिष्यसम्बन्धस्य आधारः श्रद्धा, विश्वासः, अनुशासनं संवादश्च अस्ति। शिष्येण गुरोः वचनं केवलं श्रोतव्यं न, अपितु तस्य अर्थः विचारणीयः, प्रश्नाः प्रष्टव्याः, प्राप्तज्ञानस्य जीवनयोग्यः प्रयोगश्च करणीयः। गुरुणा अपि शिष्यस्य जिज्ञासायाः सम्मानः करणीयः।

आचार्याद् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया। पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च॥

भावार्थः — विद्यार्थी ज्ञानस्य एकं भागम् आचार्यात्, एकं भागं स्वबुद्ध्या, एकं भागं सहपाठिभ्यः तथा एकं भागं समयेन अनुभवेन च प्राप्नोति।

उपसंहारः

अतः आधुनिकयुगेऽपि गुरोः महत्त्वं न समाप्तम्। शिक्षणस्य साधनानि परिवर्तितानि, ज्ञानप्राप्तेः मार्गाः विस्तृताः, प्रौद्योगिकी च उन्नता जाता; किन्तु ज्ञानात् विवेकं प्रति, सूचनातः बोधं प्रति, क्षमतातः श्रेष्ठचरित्रं प्रति नेतुं गुरोः आवश्यकता अद्यापि वर्तते।

प्रेरणावाक्यम्

गुरुः केवलं मार्गं न दर्शयति, सः स्वबुद्ध्या उचितमार्गं चिनोतुं शिष्यं समर्थं करोति।