संघर्षः — सफलजीवनस्य आधारः

संघर्षः

मानवजीवने संघर्षः स्वाभाविकः अस्ति। संघर्षं विना न कस्यापि जीवनं पूर्णं भवति। यः मनुष्यः साहसेन, धैर्येण, आत्मविश्वासेन च कठिनपरिस्थितीनां सामना करोति, स एव अन्ततः सफलतां प्राप्नोति। अतः संघर्षः जीवनस्य बाधा न, अपितु उन्नतेः सोपानम् अस्ति।

बहवः जनाः मन्यन्ते यत् बाह्यपरिस्थितयः एव दुःखस्य कारणम्। किन्तु वास्तविकः संघर्षः स्वमनसि भवति। भयः, आलस्यं, निराशा, अहङ्कारः, क्रोधः, लोभः च मनुष्यस्य वास्तविकाः शत्रवः सन्ति। यदा मनुष्यः एतान् दोषान् जयति, तदा बाह्यकठिनताः अपि सरलाः भवन्ति।

स्वामी विवेकानन्दस्य प्रसिद्धं वचनम् अस्ति— "सर्वा शक्तिः भवतः अन्तरे एव वर्तते।" अतः प्रत्येकः जनः आत्मविश्वासं धारयेत्। आत्मबलं, सततपरिश्रमः, दृढसंकल्पः च संघर्षे विजयस्य मूलकारणानि सन्ति।

भारतीयसंस्कृतौ कर्मस्य महत्त्वं विशेषरूपेण प्रतिपादितम् अस्ति। भगवद्गीतायाम् उक्तम्—

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

अस्य भावः अस्ति— मनुष्यः स्वकर्तव्यं निष्ठया कुर्यात्, फलस्य चिन्तां न कुर्यात्। सततप्रयत्नेन एव सफलतायाः प्राप्तिः भवति।

यथा बीजं भूमौ निहितं सन् अन्धकारं, वर्षां, उष्णतां च सहित्वा महावृक्षः भवति, तथैव मनुष्यः अपि संघर्षान् सहित्वा महान् भवति। विपत्तयः अस्मान् न दुर्बलान् कुर्वन्ति, अपितु अधिकं दृढं, अनुभवी च कुर्वन्ति।

संघर्षस्य समये धैर्यं, संयमः, सकारात्मकचिन्तनं, ईश्वरविश्वासः च अत्यन्तम् आवश्यकम्। यः कदापि हारं न स्वीकरोति, स एव अन्ते विजयम् अधिगच्छति।

अद्यतनसमाजे सफलतायाः अपेक्षया सार्थकजीवनस्य अधिकं महत्त्वम् अस्ति। यः स्वपरिश्रमेण स्वजीवनं, परिवारं, समाजं, राष्ट्रं च उन्नतिं नयति, तस्य संघर्षः वास्तवतः पूजनीयः भवति।

उपसंहारः

संघर्षः न दुःखस्य प्रतीकः, अपितु आत्मविकासस्य, धैर्यस्य, साहसस्य, सफलतायाः च आधारः अस्ति। अतः जीवने आगताः कठिनताः अवसररूपेण स्वीकर्तव्याः। दृढसंकल्पः, सततपरिश्रमः, आत्मविश्वासः, ईश्वरभक्तिः च मनुष्यं नूनं सफलं सार्थकं च जीवनं प्रति नयन्ति।

प्रेरणादायकः श्लोकः

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

भावार्थः: केवलं इच्छाभिः कार्याणि न सिद्ध्यन्ति। परिश्रमः, संघर्षः, उद्यमः च सफलतायाः वास्तविकः मार्गः अस्ति।