Script — Devanagari
मनःपूतं समाचरेत् षष्ठः पाठः – सम्पूर्ण अभ्यास-प्रश्नों के उत्तर
कक्षा 9 संस्कृत के षष्ठः पाठः 'मनःपूतं समाचरेत्' के सम्पूर्ण अभ्यास-प्रश्नों के उत्तर। पूर्णवाक्येन उत्तर, रिक्तस्थानपूर्ति, प्रश्ननिर्माण, समास-विग्रह एवं श्लोकाधारित प्रश्नों के सरल समाधान।
2 min read
अभ्यास-प्रश्नों के सम्पूर्ण उत्तर १. पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) लोकः कस्य आचरणम् अनुक्रोति?
उत्तरम्— लोकः श्रेष्ठस्य आचरणम् अनुक्रोति।
(ख) कीदृशी वाणी वक्तव्या?
उत्तरम्— सत्यपूता वाणी वक्तव्या।
(ग) लक्ष्मीः कम् उपैति?
उत्तरम्— लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति।
(घ) उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति?
उत्तरम्— उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य न परित्यजन्ति।
(ङ) धर्मस्य लक्षणानि कानि?
उत्तरम्— धृतिः, क्षमा, दमः, अस्तेयम्, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम्, अक्रोधः—इति धर्मस्य दश लक्षणानि।
(च) सकलाः कलाः कस्मात् सिद्ध्यन्ति?
उत्तरम्— सकलाः कलाः अभ्यासात् सिद्ध्यन्ति।
(छ) सम्पदः कं वृणते?
उत्तरम्— सम्पदः गुणलुब्धं वृणते।
२. रिक्तस्थानानि पूरयत
(क) अविवेकः परमापदां पदम्।
(ख) सतः परीक्ष्य अन्यतरत् भजन्ते।
(ग) दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या।
(घ) स यत् प्रमाणं कुरुते।
(ङ) धीर्विद्या सत्यमक्रोधः दशकं धर्मलक्षणम्।
३. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम्
(क) कैः कार्यं न प्रारभ्यते?
(ख) काः अभ्यासात् सिद्ध्यन्ति?
(ग) किं पिबेत्?
(घ) कम् उपैति?
(ङ) के परीक्ष्य अन्यतरत् भजन्ते?
(च) कां सहसा न विदधीत?
४. श्लोकाधारित प्रश्नोत्तराणि
(क) अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम्?
उत्तरम्— न्यसेत्।
(ख) कं न्यसेत्?
उत्तरम्— पादं न्यसेत्।
(ग) कीदृशं पादं न्यसेत्?
उत्तरम्— दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्।
(घ) द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति?
उत्तरम्— पिबेत्।
(ङ) किं पिबेत्?
उत्तरम्— जलं पिबेत्।
(च) कीदृशं जलं पिबेत्?
उत्तरम्— वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
(छ) तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति?
उत्तरम्— वदेत्।
(ज) कां वदेत्?
उत्तरम्— वाचं वदेत्।
(झ) कीदृशीं वाचं वदेत्?
उत्तरम्— सत्यपूतां वाचं वदेत्।
(ञ) चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति?
उत्तरम्— समाचरेत्।
(ट) कयं समाचरेत्?
उत्तरम्— मनःपूतं समाचरेत्।
५. मज्जूषातः पदानि चित्वा भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत (क) उत्तरम् पुरुषस्य बुद्धिमन्तः लक्ष्यम् (ख) उत्तरम् नूतनम् अभिप्रायः ६. श्लोकानाम् अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत (क)
सर्वाः क्रियाः अभ्यासेन सिद्ध्यन्ति।
सकलाः कलाः अभ्यासात् सिद्ध्यन्ति।
ध्यानमौनादि (अपि) अभ्यासात् सिद्ध्यति।
अभ्यासस्य दुष्करं किम्?
(ख)
श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
७. यथोचितं मेलनं कुरुत श्लोकः स्रोतग्रन्थः पुराणमित्येव न साधु सर्वम् मालविकाग्निमित्रम् प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति पञ्चतन्त्रम् यद्यदाचरति श्रेष्ठः श्रीमद्भगवद्गीता धृतिः क्षमा दमः... मनुस्मृतिः उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः नीतिशतकम् ८. समस्तपदानां विग्रहः मनःपूतम् = मनसा पूतम् विघ्नविहता:= विघ्नै: विहता: वस्त्रपूतम् = वस्त्रेण पूतम् पुरुषसिंहम् = पुरुषः इव सिंहः उत्तमजनाः = उत्तमाः जनाः अविवेकः = न विवेकः